© Nationaal Archief, Den Haag
De Unie van Utrecht door
Erfgoed

De Unie van Utrecht

Utrecht versus Atrecht

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog raken de Nederlanden verdeeld. De zuidelijke gewesten kiezen voor verzoening met de Spanjaarden, maar de noordelijke gewesten keren zich juist tegen hun landsheer, de Spaanse Filips II. Zij verenigen zich in 1579 in een verbond, de Unie van Utrecht. Hiermee wordt een eerste stap gezet in de richting van de Republiek der Verenigde Nederlanden. 

De Unie van Utrecht is een reactie op de Unie van Atrecht die twee weken eerder door de zuidelijke gewesten wordt getekend. Zij zijn het niet eens met de overname van veel steden door calvinisten en willen het rooms-katholicisme verdedigen. De Unie van Atrecht heeft dus niet alleen verzoening met de Spaanse vorst tot doel, maar ook erkenning van het rooms-katholieke geloof als enige godsdienst. 


Op initiatief van Jan de Oude, stadhouder van Gelderland, verbinden de protestantse noordelijke gewesten en enkele steden zich in de Unie van Utrecht om de strijd tegen de Spanjaarden voort te zetten. Bij de Unie sluiten zich aan: Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel. Ook een aantal Brabantse en Vlaamse steden tekenen de Unie, waaronder Breda, Antwerpen, Gent, Brugge en Yperen. De Unie wordt op 23 januari 1579 getekend in de Kapittelzaal van de Dom van Utrecht. De scheiding tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden is een feit. 

De belangrijkste afspraak die de bondgenoten van de Unie van Utrecht maken is om elkaar te helpen bij de verdediging tegen buitenlandse heren en landen. Zij willen gezamenlijk belastingen heffen om dit te kunnen bekostigen. Ook spreken zij af dat niemand mag worden vervolgd vanwege zijn geloof.  

De volgende stap in de richting van het Nederland zoals wij dat nu kennen was het Plakkaat van Verlatinge, de officiële onafhankelijkheidsverklaring waarin Fillips II niet langer meer als heerser werd erkend. Omdat de gewesten geen nieuwe landsheer konden vinden (er gingen stemmen op voor Willem van Oranje, maar die werd in 1584 vermoord), vormden zij vanaf 1588 een Republiek. De Unie van Utrecht fungeerde hierbij als grondwet.