© Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam
Bruikleen van het Multatuli Huis
Max Havelaar door Multatuli
Erfgoed

Max Havelaar

Multatuli

De Max Havelaar: ons nationaal geweten

De verschijning in 1860 van het boek 'Max Havelaar, of de koffij-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappij' deed ‘een rilling door het land gaan’. Niet alleen door zijn literaire kwaliteiten, maar vooral doordat het grote misstanden blootlegde en aan de kaak stelde. En dat was precies Multatuli’s bedoeling! 

De schrijver van het boek, Eduard Douwes Dekker, noemde zichzelf Multatuli: Latijn voor ‘Ik heb veel geleden’. Hij zag zijn boek niet in de eerste plaats als een roman, maar als een aanklacht. Als bestuursambtenaar in Nederlands-Indië had Multatuli met eigen ogen gezien dat het koloniale systeem veel onrecht veroorzaakte. Zijn pogingen als ambtenaar om het lot van de Javanen te verbeteren waren stukgelopen door de onwil en tegenwerking van zijn bazen. Eenmaal terug in Europa schreef hij zijn Max Havelaar.


De titelheld in de roman lijkt erg op de schrijver. Als assistent-resident van het district Lebak op Java strijdt Havelaar, gesteund door zijn vrouw Tine, tegen de uitbuiting van de inlandse bevolking. Alleen de hogere ambtenaren ontkennen de problemen en zetten Havelaar op een zijspoor. Aan het eind van het boek neemt Multatuli de rol van Havelaar over. In een vlammend betoog roept hij koning Willem III op verantwoordelijkheid te nemen voor zijn onderdrukte Indische onderdanen.

Multatuli werkte op een hotelkamer in Brussel koortsachtig aan zijn boek: binnen enkele weken was het af. Via via kwam de tekst in handen van de invloedrijke politicus, advocaat en schrijver Jacob van Lennep. Die vond het een literair hoogtepunt, nam contact op met Multatuli en kocht het kopijrecht (auteursrecht) van hem met de belofte dat hij de roman zou laten uitgeven.

En dat gebeurde ook, maar Van Lennep maakte in het manuscript veel persoons- en plaatsnamen onherkenbaar om zijn politieke vriendjes uit de wind houden. Bovendien verscheen het boek in een dure uitgave, waardoor het aanvankelijk minder mensen bereikte dan Multatuli gehoopt had. Hij was woedend, maar stond opnieuw machteloos.

Desondanks heeft de Max Havelaar een enorme invloed gehad. Het boek werd beroemd en Multatuli, die ook in latere publicaties tal van politieke en sociale kwesties ter discussie stelde, groeide uit tot een nationaal geweten.